Монголын газар тариалангийн үйлдвэрлэлийн товч түүх Dienstag, 19. Februar 2008

а. 1959 оныг хvртэл
Бvр хvрэл зэвсгийн vед Монгол орны нутаг дэвсгэр дээр тариалан эрхэлж байсныг баруун Монгол, тєв Халхын нутагт элбэг тохилддог хадны сvг зургууд дээрхи, морь vхэрт анжис хєллєєд газар хагалж яваа, тариа нvдэж байгаа хvний дvрсvvд харуулдаг. Хvннv гvрний vе буюу 2200 жилийн тэртээд хамаарагдах булшнаас археологичдын олсон арвай, бог будааны vр, уур нvдvvр зэрэг нь тухайн vед эдийн засгийн гол салбар болсон нvvдлийн мал аж ахуйн зэрэгцээ газар тариалан эрхэлж байсныг нотолж байна. Хvннvчvvд ихэд хvчирхэгжиж, гадаад харилцаагаа идэвхтэй єргєжvvлсний vр дvнд тариалангийн эртний соёлтой хятадуудаас зєвхєн газар тариалангийн бvтээгдэхvvн аваад зогсохгvй, тариалан эрхлэх арга барилаас нь улс орондоо нэвтрvvлж байжээ.

Монголчууд газар тариалан эрхэлж байсан тухай анхны бичиг баримт бол 1212 онд гарсан Чингис хааны зарлиг юм. Уг зарлигт Алтайн Абухан уулын ард (Завхан голын хєндий) цэргийн хvнсний зориулалтаар тарианы аж ахуй байгуулах тухай дурьдаж, энэ ажлыг шадар тvшмэл Чинхай Чинсанд хариуцуулжээ. Энэ vед голчлон арвай, бог будаа тарьж байсан байна. Гэвч Хубилай хааны vед монголчууд ємнєд Хятадыг эзэлснээр тариа будаагаа тэндээс саадгvй зєєх болж, єєрийн нутагтаа тариалан эрхлэх нь багассаар 1337 онд Тогоонтємєр хааны зарлиг гарч, Монгол нутаг зєвхєн малын бэлчээрт зориулагдах болжээ.
1420 онд Монгол ар, євєр болон зvvн гар гэсэн гурван хэсэгт хуваагдаж, єєр єєрсдийн нутаг орондоо тариа ногооны vйл эрхлэх оролдлогууд гарч эхлэв. 1580-аад оны орчим буюу Авдай хааны vед Монгол, Хятад иргэд холилдон нутаглаж байсан Хэрлэн голын орчмоор олс, буудай тарьж байжээ. 1680-аад оны vед Ойрадад Галдан Бошгот хаан Ховд, Орхоны орчмоор усалгаатай тариалан хєгжvvлж байх vест Халхад Занабазар хутагт тусгай тариачдыг бэлтгэн Бороо гол, Борнуур, Ийвэн, Бургалтай зэрэг газар нутаглуулан сvм хийдийн хэрэгцээнд тариа тариулж эхэлжээ. 1700-аад оны эхээр Манжийн цэрэг Монголд ихээр орж ирснээр тэдгээрийн хэрэгцээнд тариа будаа тарих ажил эрчимтэй єрнєжээ. 1709 онд Тvшээт Хан аймагт батлагдсан "Халх журам" хуулинд тариалангийн талбайд мал орж сvйтгэхийг хориглож, хvн амд газар тариалан заавал эрхлэхийг даатгажээ. Энэ дагуу Орхон Туулын сав газраар тариалан єсч байхад 1730-аад оны vед Манжийн хаан монголчуудыг оросуудтай ойртохоос болгоомжилж баруун ба хойд хилийн дагуу цэргvvд суулган, цэргийн тариаланг хєгжvvлж эхэлсэн нь Монголын газар тариалангийн хєгжилд зохих хувь нэмэр оруулсан байна. Хятад иргэд Монгол суурьшиж газар тариалан эрхэлснээр монголчуудын урьд нь голчлон тариалдаг байсан бог будаа, арвайн хажуугаар буудайн тариалан нэмэгдэж, монголчууд буудайг тээрэмдэж, гурилан бvтээгдэхvvн хийх нь нэмэгджээ. 1850-иал оны vед Буйр нуур орчмоор нутаглаж байсан Тогтохтєр ван (То ван) єєрийн хошуунд амуу тариа тарих болж, хошууныхаа дотоод хэрэгцээг хангаад зогсохгvй, зэргэлдээ хошууддаа худалддаг байв. Энэ vед Халх голд усан тээрэм ажиллаж байсан тухай аман яриа байсныг монголч эрдэмтэн Казакевич тэмдэглэсэн байдаг. Ийнхvv 1800-аад оны сvvл, 20-р зууны эхэнд Монголд Ховд, Байдраг, Тэс, Улиастай, Хараа, Ерєє, Буйр нуурын орчимд нийт 60-70000 га газарт тариалан эрхэлж байжээ.
1911 онд автономит Монгол улсыг байгуулсан цагаас эхлэн засгийн газраас тариаланг хєгжvvлэх талаар, тариаланд ашиглах боломжтой газрыг аймаг, хошуу бvрт бvртгэх, хуучин тариа тарьж байсан хvмvvс, пvvсvvдийг бvртгэх, Орос улсаас vр, техник худалдаж авах гэх мэтчилэн олон арга хэмжээ авч, 16 гол мєрний хєндийд нийт 512400 га тариаланд тохиромжтой газар байгааг тогтоон, Тvшээт хан аймгийн Хараа, Засагт хан аймгийн Буянт зэрэг газар "сангийн тариа" нэртэй улсын аж ахуйнуудыг байгуулж, аймгуудын халхын ноёд тvшмэдvvд тариаланг хєгжvvлэх зарлиг хvргvvлсэн боловч тэд нь vvнийг хайхралгvй хятад тариачдыг нутгаасаа хєєн гаргаж, тариалангийн талбайг багасган, vvнийгээ малын бэлчээрийг хамгаалах нэрээр хаацайлж байснаар уг санаачилга хэрэгжихээсээ єнгєрч, улмаар Богдын засгийн газар 1919 онд аргагvйн эрхэнд дээрхи шийдвэрээ хvчингvй болгожээ. 1921 онд ардын хувьсгал ялахад тариалангийн нийт талбай ердєє 20000 га болж буурсан байлаа.
1922 онд Ховдын Буянт, Сэлэнгийн Хараа голын хєндийд «Сангийн тариалан» гэх улсын тариалангийн аж ахуйг сэргээн байгуулж, 1923 онд гадаадын иргэдэд зориулсан «Тариалангийн дvрэм», 1924 онд «Монголчуудын тариалангийн дvрэм»-ийг тус тус баталж тариалан эрхлэх эрх зvйн vндсийг бvрдvvлсэн байна. Энэ vеэс 1950-иад оны эцэс хvртэл Монгол орон єєрийн хvчин чадалдаа болон ЗХУ-ын тусламжид тулгуурлан 10 гаруй томоохон сангийн аж ахуй, 8 гурилын vйлдвэртэй болжээ. Тариалангийн талбайн хэмжээ 1958 оны байдлаар 107,4 мян.га-д хvрснээс гадна гадаад дотоодод дээд, дунд мэргэжилтэй боловсон хvчин бэлтгэж эхэлжээ.

б. 1959-1989 оны хооронд
1959 онд МАХН-ын Тєв Хорооны III-р бvгд хурлаас атар газар эзэмшиж, гурил будааныхаа хэрэгцээг єєрсдєє хангах шийдвэр гарснаар Монгол оронд газар тариалан эдийн засгийн бие даасан салбар болон хєгжих vндэс суурь тавигдав. 1959-1962 онд 350 мянган га атар газар эзэмшиж, 1962 онд тариалах талбайг 441 мянган га-д хvргэсэн нь 1958 оныхоос 4,1 дахин ихсэж, хураан авсан нийт ургац нь 4,2 дахин нэмэгджээ. 1959-61 онд Сэлэнгэ аймагт Дархан, Зэлтэр, Хєвсгєлд Эг-Vvр, Дорнодод Хэрлэн, Тєв аймагт Баянцогт, Угтаал, Сvхбаатар аймагт Тvмэнцогтын атрын аж ахуй байгуулагдаж, Жаргалант, Ингэттолгой, Цагаантолгой, Ерєє, Зvvнхараа, Зvvнбvрэнгийн аж ахуйнуудын талбайг єргєтгєж, хvчийг зузаатгах ажил нэгэн зэрэг хийгджээ. 1961-65 онд 625 мянган га атар газар эзэмшиж, атрын 10 сангийн аж ахуй шинээр байгуулж, 1966 он гэхэд нэг хvнд оногдох хагалсан талбай 0,6 га, улаан буудай 300 кг болов. Энэ vед Монголын газар тариаланд 5000 орчим трактор, 1190 комбайн, 1400 гаруй автомашин, 550 цахилгаан станц ажиллаж байлаа. 1960-1970 аад онд тарианы vрийн аж ахуйг сайжруулах, улсын vрийн фонд байгуулах, томоохон аж ахуйнуудад механикжсан vтрэм барьж байгуулах ажил vндсэндээ дуусч, 100 мянган тонн vр цэвэрлэх хvчин чадалтай механикжсан vтрэм, 45 мянган тоннын багтаамжтай улсын vрийн аюулаас хамгаалах нєєцийн 14 агуулах ажиллаж эхэлжээ.
1976 онд хуралдсан МАХН-ын Тєв Хорооны XI-р бvгд хурлаар атар эзэмших хєдєлгєєний vр дvнг хэлэлцэн, нийгэм-эдийн засгийн ач холбогдлыг нь дvгнээд, дахин атар газар эзэмшиж, тариалангийн vйлдвэрлэлийг улам нэмэгдvvлэхээр атрын 2 дахь аяныг эхлvvлжээ. Аяны тєгсгєл буюу 1980-аад оны эхээр манай улс 1,3 сая га эргэлтийн талбайд тариалан эрхэлж, 700 мянган га-д тариалалт хийж, 640-800 мянган тн vр тариа хураадаг болжээ. Борнуур, Батсvмбэр, Зvvнхараа зэрэг тємс, ногооны томоохон аж ахуйнууд байгуулагдаж, том хот, суурингийн дэргэд 20 гаруй га талбай бvхий євєл, зуны хvлэмж ажиллуулан хот суурингийн хvн амын хэрэгцээнд нийлvvлдэг болов. Улаанбаатарын хvн амыг євлийн улиралд ногоогоор хангах зориулалттай ногоо хадгалах зоориуд, Зvvнхараа, Жаргалант, Борнуур, Октябрь САА-д vрийн тємс хадгалах зориулалттай автомат удирдлага бvхий 3000-5000 тонны зоориуд ажиллаж байлаа. 1989 оны байдлаар Монгол орны тариалангийн эргэлтийн талбай 1,3 сая га, тарих талбай 837,3 мян.га-д хvрч, vр тариа 840 мянган тн, тємс 155,3 мян. тн., хvнсний ногоо 59,5 мян. тн., 1027300 тонн тэжээлийн нэгжтэй тэнцэх таримал тэжээл ба хадлан бэлтгэж байжээ. Энэ vед Монголын ХАА-н салбарт 200 гаруй нэрийн 70 гаруй мянган техник ашиглагдаж, 3200-гаад тоног тєхєєрємжтэй засвар vйлчилгээний 115 газрууд vйл ажиллагаа явуулж байлаа.

Ашигласан хэвлэл:

С. Ганбаатар, 1999. "Тариалангийн vйл: єчигдєр, єнєєдєр...", Улаанбаатар.
Х. Зундуйжанцан, 1991. "Монголын тариалангийн тvvхэнд холбогдох хэрэглэгдэхvvн", Дархан.

Read more...

Газар тариалангийн vйлдвэрлэлийг хөгжvvлэх тухай санал

Монголын тариаланчид, гурил vйлдвэрлэгчдийн холбооны ерөнхийлөгч, Монгол Улсын гавьяат агрономч, доктор Ш.Гунгаадорж

(Өнөөдөр сонин, 2006.09.14)

Монгол Улсын газар тариалан бие даасан салбар болон хөгжиж, жилд 650-900 мянган тонн ургац хураан авч, улс орныхоо дотоод хэрэгцээг бvрэн хангаж, гадаадад тариа, ногоо экспортолж байсан тvvх саяхан. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн vед бvх зvйл улсаас төвлөрсөн журмаар тариалан эрхлэгчдэд улсаас тогтоосон vнээр худалдан хангаж байсан нь тогтвортой ургац авахад нөлөөлж байсан боловч хамгийн гол нь тариалан эрхлэгч аж ахуй нэгж, тариаланчид маань тариалангийн vйлдвэрлэлийг явуулах техник, технологийн горимыг нарийн чанд сахиж ёсчлон мөрдөж байсан нь тогтвортой арвин ургац авах vндсэн нөхцөл болж байсан юм.

1970-аад оноос хөрсийг эргvvлж хагалдаг системийг бvрэн халж, зурваслан тариалах, хөрсийг хавж боловсруулан тариалах шинэ технологийг бvрэн хэрэглэж, эрчимтэй технологи иж бvрэн нэвтэрсний vр дvнд 1970-аад оны сvvлч 1980-аад он бол газар тариалангийн салбар бvхэлдээ эрчимтэй хөгжлийн замд орсон vе байлаа.

Гэвч 1990-ээд оноос газар тариаланд эрчимтэй нэвтэрч байсан техник, технологи аажим аажмаар алдагдаж газар тариаланг зах зээлд шилжvvлэх бодлого тэр бvр оновчтой бус байсан зэрэг обьектив, субьектив олон хvчин зvйлээс шалтгаалж энэ салбар хvрсэн төвшингөөсөө ухраад зогсоогvй, бvр уналтын байдалд орж, 2005 нд Монгол Улс тvvхэндээ хамгийн бага ургац (70,0 гаруйхан мянган тонн) авч газар тариалан Монголд сэргэх vv мөхөх vv гэдэгт тулсан юм.

Өнгөрсөн жилvvдэд төр засаг, салбарын яам, газар тариалангийн салбарыг бас ч огт хараанаасаа гаргаагvй, хэсэгчилсэн арга хэмжээнvvдийг авсаар байсан болон тариаланч хамт олны маань элгэн халуун сэтгэл зvтгэлийн vр дvнд энэ салбар өдийг хvртэл “амьсгалсаар” байгаа нь олзуурхууштай хэрэг.

Энэ хавар Хvнс, хөдөө аж ахуйн яамны санаачилгаар тариалангийн чиглэлийн эрдэмтэн, мэргэжилтэн, төрийн бус олон нийтийн байгууллагын оролцоотойгоор газар тариалангийн салбарт техник, технологийн шинэчлэлт хийх цогц хөтөлбөр боловсруулж, өргөн бvрэлдэхvvнээр хэлэлцэн баталж, мөрдөн, бодлогын чанартай зарим арга хэмжээ авч байгаа нь газар тариалан сэргээн хөгжих найдвар төрvvлж байна.

Тариаланг эрчимтэй эрхэлж, хөгжvvлэх нь зөвхөн тариа, ногоогоор дотоодын хvнсний хэрэгцээг хангах төдий биш хамгийн гол нь мал аж ахуйг эрчимтэй хөгжvvлэх нөхцөлийг хангах суурь vндэс болно. Таримал тэжээлийн найдвартай бат баазгvйгээр мал аж ахуйг эрчимжvvлэх зорилт хэдийд ч хэрэгжихгvй, зудын аюулаас хэзээ ч гарахгvй гэдгийг бvх төвшинд сайн ойлгож Монгол Улсад газар тариалан эрхлэн хөгжvvлэх бодлогыг явуулах учиртай.

2006 оны хувьд байгаль цаг агаарын нөхцөл vнэхээр таатай байсан. Нөгөө талаас салбарын яам, тариаланч хамт олны хамтарсан хvчин чармайлтын vр дvнд тариа ногооны ургац сайн байна. Ийм сайхан жил хэтэрхий бага талбайд тарьсан нь нэн харамсалтай. Тэгэхдээ яахав нэгэнт ургасан ургацаа хаягдалгvй хураан авч, сан хөмрөгтөө хийж авах нь чухал. Энэ жил тариа сайн байна гэдгээр газар тариалан сэргэлээ гэж vзвэл ташаа ойлголт болно. Зарим хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр иймэрхvv өнгө төрхтэй яриа цухалзаж байгаа учраас би vvнийг зориуд тэмдэглэж байгаа юм. Ургац сайн байгаагаа энд тэндгvй шагшин ярихаасаа илvv энэ жилийн таатай нөхцөлд илvv ургац авах ямар боломж алдав гэдгээ шvvн ярилцвал зvйтэй мэт. Ер нь газар тариалангийн vйлдвэрлэл сэргэн хөгжиж тогтворжих нь цаг агаарын ямар ч нөхцөлд харьцангуй тогтвортой ургац авч чаддаг болсноор хэмжигдэнэ.

Хvн амаа хvнс, тэжээлээр тасралтгvй хангах, мал аж ахуйгаа эрчимтэй хөгжvvлэх тvлхvvр нөхцөл болсон газар тариалан сэргэн хөгжих нь юуны тvрvvнд тариалан эрхлэгчдийн мэдлэг, сэтгэл, зvтгэл, техник, технологийн горимыг ёсчлон мөрдөхөөс шалтгаалах боловч энэ vйлдвэрлэл хэт уналтад орсон нөхцөлд төр, засгийн оновчтой бодлого, дэмжлэг туслалцаа нэг хэсэгтээ шаардлагатай байгааг бодит байдал харуулж байна. Дээр дурьдсан зvйлvvдийг иш vндэс болгон цаашид газар тариалангийн vйлдвэрлэлийг сэргээн тогтвортой хөгжvvлэх талаар дараах саналуудыг тавьж байна.

Үvнд:
1.Газар тариалан эрхлэх бодлогыг бvсчилсэн хөгжлийн vзэл баримтлалтай нягт уялдуулан явуулж бvс бvрд тариалан эрхлэх онцлогт нийцvvлэн хөрөнгө оруулалт, зээл, санхvvгийн ялгавартай бодлого явуулах.
Сэлэнгэ, Төв, Булган, Хэнтий аймгийг таваарын vр тариа, төмс, хvнсний ногоо, Хөвсгөл, Өвөрхангай, Дорнод, Увс, Архангай аймагт таваарын vр тариа, малын тэжээл, төмс, хvнсний ногоо, Баян Өлгий, Завхан, Ховд, Баянхонгор, Говь-Алтай, Өмнөговь, Дорноговь, Дундговь, Сvхбаатар аймагт малын тэжээл, төмс, хvнсний ногоо тариалах чиглэл байж болох юм. Хувийн хэвшлийн аж ахуй нэгж, иргэд дээрх чиглэлийн дагуу vйлдвэрлэл эрхлэх сонголтоо хийх боломжтой.

2.Газар тариалангийн талаар баримтлах нэг гол бодлого бол тариалах талбайн хэмжээг нэг их нэмэхгvй, нэгжээс авах ургацыг нэмэгдvvлэхэд чиглэгдэх учиртай. Юуны өмнө усалгаатай тариаланг богино хугацаанд эрс нэмэгдvvлэх замаар газар тариалангийн асуудлыг шийдвэрлэж чадна.
Ойрын 15 жилд усалгаатай тариаланг 120,0 мянган га-д хvргэх зорилт тавьж, эхний 10 жилд хуучин ашиглагдаж байсан ба ашиглахад бэлтгэж байсан инженерийн болон энгийн хийцтэй 80 орчим мянган га газрыг ашиглалтад оруулж, энэ хугацаанд хайгуул судалгаа хийх замаар дараа таван жилд 40 мянган га усалгаатай талбайг ашиглалтад оруулах зорилт тавьж хэрэгжvvлэх.

Энэ бол тийм ч амаргvй бөгөөд ихээхэн хvч хөрөнгө шаардсан шахуу, том зорилт. Үvнийг барьж авч нэгэн далайлтаар шийдэхээс өөр аргагvй. Халгаад байвал газар тариалан хөгжихгvй. Уг зорилтыг шийдвэрлэж байж газар тариалангийн vйлдвэрлэл бvрэн сэргэж, энэ салбарынхан улсын гар харахгvйгээр бие даан ажиллах бvрэн боломжтой болно.

120,0 мянган га усалгаатай талбайгаас дунджаар тооцоход 480,0 мянган тонн ургац авна. Үvнээс гадна 200 орчим мянган га усалгаагvй тариалж 160 орчим мянган тонн ургац авна гэж бодвол ойрын 20 жилдээ л манай улсын хvнсний vйлдвэрvvд болон малын тэжээлийн хувьд нэг их дутагдалд орохгvй байх нөхцөл бvрдэнэ. Ийм учраас гадаад дотоодын зээл, санхvvгийн нөөцөөс энэ арга хэмжээнд хаяхаас өөр аргагvй. Хамгийн наад зах нь услалтын систем сэргээхэд улсын төсвөөс өгч буй хөрөнгийг 2-3 дахин нэмэх шаардлагатай.

3.Сvvлийн жилд газрын шинэтгэл, газрыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах асуудал шийдэгдэж, газрын тухай болон газар өмчлөх тухай хуулиуд шинэчлэгдэж гарсан нь иргэд аж ахуйн нэгжvvдэд газартай харьцаж ашиглах шинэ боломж нээгдэн, ялангуяа сvvлийн жилvvдэд урьд тариалан эрхэлж байгаагvй аж ахуй, иргэд газар тариалан эрхлэх сонирхлыг бий болгож байгааг төрөөс зориуд дэмжиж татвар зээлийн бодлогоор урамшуулах нь газар тариалан сэргэн хөгжихөд чухал тvлхэц болно.

Мөн гадаадын хөрөнгө оруулагчид, бизнесменнvvд манай байгууллагуудтай хамтран буюу дангаараа газар эзэмшиж тариалан эрхлэх сонирхол байдгийг ч харгалзан vзэж найрсаг боломж тавьж, хөхvvлэн дэмжих бодлого явуулах нь зvйтэй байна. Тэдэнд газраа тvрээслvvлэх буюу бусад хэлбэрээр ашиглуулж, манайд тариалдаг уламжлалт таримлаас гадна гурвалжин будаа, рапс, шар буурцаг зэрэг хvнс, тэжээлийн өндөр чанартай таримал тариалж, экспортод гаргах, дайвар бvтээгдэхvvнээр нь малын тэжээл vйлдвэрлэх боломжийг ч өргөн ашиглах нь зvйтэй.

4.Бусад улс орнуудад газар тариаланг эрхлэн явуулдаг арга, шинжлэх ухаан, техникийн сvvлийн vеийн ололт амжилт, ялангуяа төрөөс баримталдаг бодлогыг мэргэжлийн групп явуулж судалж vзэх асуудал ч байж болох юм. Интернэтээр мэдээлэл авах боломж байгаа ч Монгол хvний уламжлалт заншлаар нvдээр vзэж, гараар тэмтэрч таньдаг аргыг бодолцоход ч илvvдэх юун. Үvнийг ХХААЯ л зохион байгуулаад хийчих ажил байх.

5.Газар тариалан оршин тогтнох vндсийн vндэс болсон техник, технологийн горимыг хуульчлан мөрддөг болох. Зах зээлийн нөхцөлд энэ асуудал vйлдвэрлэл эрхлэгчдэд шууд хамааралтай боловч газар тариалан олон жилийн турш уналтаас гарч чадахгvй, технологийн горим алдагдсан, энэ vед тариалан эрхлэх мэдлэг мөхөс шинэ vе гарч ирж байгаа зэрэг нь төрийн зvгээс хууль эрх зvй, эдийн засгийн механизмаар хөшvvрэгдэж нэг хэсэг хугацаанд анхааралдаа байлгах шаардлагатай байна. Энэ зорилгоор Газар тариалангийн хуульд технологийн горимын зарим асуудлыг тодруулж оруулах, ялангуяа технологи алдагдсанаас шалтгаалсан хохирлын хариуцлагыг тооцох механизмыг тодорхой болгох зэрэг асуудлыг хуульчилсан заалтыг нэмэх замаар уг хуулийг шинэчлэн найруулж гаргах.

6.Газар тариалангийн даатгалын тухай хуулийг цаг агаарын өөрчлөгдөж байгаа нөхцөлтэй уялдуулан өөрчлөн, шинэчлэн найруулах. Эсвэл Газар тариалангийн даатгалын тухай хуулийг олон улсын байгууллагын дэмжлэг туслалцаатайгаар цоо шинээр боловсруулж гаргах. Даатгалын зөв тогтолцоо бий болгох нь тариаланг сэргээн хөгжvvлэх чухал хөшvvрэг болно.

7.Хөдөө аж ахуйн шинжлэх ухааны байгууллага зах зээлд нэн удаан хөл тавьж байна. Төсөл нэрийн дор улсын төсвөөс хэдэн төгрөг авч тvvнийгээ “ мөлжиж” суудаг аргаасаа салах цаг болжээ. Улсаас ч шинжлэх ухааны байгууллагыг төсөл шалгаруулах нэрийн дор санхvvжvvлдэг аргаа өөрчилж, зах зээлийн жаяг дэгд нийцсэн аргад нэн яаралтай шилжих шаардлагатай байна. Юуны урьд эрдэм шинжилгээний нэгж байгууллага болон эрдэмтэд, аж ахуй нэгж байгууллагатай хоёрлосон, гурвалсан гэрээ байгуулах vндсэн дээр vйлдвэрлэлийн нөхцөлд судалгааны ажлаа явуулж, vр дvн, ашиг орлого, мөн хариуцлагаа ч хуваалцдаг vйл ажиллагааны хэлбэрт шилжих хэрэгтэй байна.

Америк, Канад зэрэг улсад ийм хэлбэр (фермерvvдтэй шууд ажилладаг) их байдаг юм билээ. Хэлбэр, зарчмыг авч баяжуулаад хэрэглэхэд яагаад болохгvй гэж. Үйлдвэрлэл, шинжлэх ухааныг холбосон зах зээлийн жаяг дэгд тохирсон өөр ямар арга байгааг ч хайх хэрэгтэй. Энд манай эрдэмтдийн авхаалж, самбаа, бvтээлч сэтгэлгээ, орчноо мэдрэх мэдрэмж чин сэтгэлийн хандлага л хэрэгтэй. Шинжлэх ухаантай холбоотой өөр нэг санал нь хөдөө аж ахуйн шинжлэх ухааны байгууллага, тvvний дотор ургамал газар тариалангийн эрдэм шинжилгээний байгууллагуудыг vйлдвэрлэлтэй нягт холбох чиглэлээр Хөдөө аж ахуйн шинжлэх ухааны академд нэгтгэх замаар бvтцийн өөрчлөлт хийж, тvvний харьяаллыг Хvнс, хөдөө аж ахуйн асуудал эрхэлсэн Засгийн газрын гишvvний эрхлэх ажлын хvрээнд оруулах. Энэ асуудал олон жил яригдаж онцын эсэргvvцэл байдаггvй ч шийдэгдэлгvй өдийг хvрсэн. Үнэмшилтэй нотолгоо, тууштай хөөцөлдөлгөө дутсанаас биз.

8.Тариалангийн vйлдвэрлэлийн техник, технологийн бодлогыг хэрэгжvvлэх, хяналт тавих болон бvтээгдэхvvний борлуулат, экспорт, импортыг зах зээлийн эрэлт шаардлагад нийцvvлэн vйл ажиллагаагаа явуулдаг бvтэц зохион байгуулалтын цоо шинэ тогтолцоог бий болгох.
Энэ зорилгоор ХХААЯ-ны Буудайн санг яамны бvтцээс гаргаж өргөжvvлэн төрийн өмчийн оролцоотой хувьцаат компани юмуу эсвэл корпорацийн хэлбэрээр (Канадын Wheat Board-ын жижигрvvлсэн хэлбэр) зохион байгуулж ХХАА-н асуудал эрхэлсэн Засгийн газрын гишvvний хариуцах ажлын хvрээнд ажиллуулах. Уг шинэ бvтэц нь техник, vр, бордоо, гербицид, усалгааны техник импортоор оруулах болон тариалангийн бvтээгдэхvvнийг худалдан авч борлуулах, тодорхой хvрээнд хөрөнгө оруулалт санхvvжилт хийх зэрэг өргөн хvрээтэй асуудлыг хариуцдаг төрийн болон хувийн хэвшлийн өмч хамтарсан байгууллага байна. Энэ асуудлыг шийдвэл өнөөгийн тулгарсан олон асуудал шийдлээ олох зам нээгдэнэ.

9.Улс орон зах зээлд шилжээд, төрийн оролцоог аль болох багасгах зах зээлийн эдийн засгийн vзэл номлолоор явж байхад энэ нөхөр төрийн оролцоо, төр засгаас авах арга хэмжээ гэж яриад байгаа нь ямар учиртай юм бэ гэж эргэлзэх юмуу тавьсан асуудалд онцын ач холбогдол өгөхгvй байх хvмvvс байхыг ч би vгvйсгэхгvй. Миний хувьд зах зээлийн эдийн засгийн онолын загалмайлсан эцэг, их сэтгэгч Адам Смит болон тvvний залгамжлагч эрдэмтдийг хvндэтгэн биширч, хvлээн зөвшөөрдөг ч манай орны нөхцөл байдал ялангуяа салбарын онцлогийг бодолцон, орон зай, цаг хугацааны хувьд төрийн оролцоо нэг хэсэгтээ байх нь зvйтэй гэж vзсэнээ хэлье.

10.Тавьж буй санал болон бусад олон асуудлыг нэгтгэн нэгэн цогц асуудал болгон боловсруулах албаны хариуцлагатай хvмvvс, эрдэмтэн, мэргэдийн оролцоотой ажлын хэсгийг Засгийн газраас байгуулан ажиллуулах аваас асуудал шийдлээ олоход дөхөмтэй болох болов уу гэж бодсоноо нуулгvй хэлье.
Эрхэм хvндэт Ерөнхийлөгч, Улсын их хурлын дарга, Ерөнхий сайд та бvхэн тавьж буй асуудалд нэн анхааралтай хандаж, мэргэн ухаандаа тунгаан шvvж, онч мэргэн санаа, шийдлээ гаргана гэдэгт гvнээ итгэж байна.

Read more...

Рапс руу хошуурсны гай гарах вий

(Өнөөдөр сонин 2007.06.26)
И.ОТГОНЖАРГАЛ

Рапс буюу тосны ургамлын тариалан Монголд сүүлийн хоёр,гуравхан жилийн дотор эрчимжиж байгаа юм. Энэ жил бүр ч ихээр тариалж байна, монголчууд. Та бод доо. Өнгөрсөн жил дээрх таримлыг нийт 14 мянган га-д тариалж 12.3 мянган тонн ургац хураан авсан. Энэ онд 15 мянган га-д тариална гэсэн урьдчилсан тооцоог ХХААЯ-ны холбогдох албаныхан хаврын тариалалтын үеэр гаргасан. Гэтэл тариалалтын явцад рапс тариалах талбайн хэмжээ мэргэжилтнүүдийн тооцооноос бараг хоёр, гурав дахин өсөв.

Зөвхөн Сэлэнгэ аймагт гэхэд л улсын хэмжээнд тариална гэж таамаглаж байсан хэмжээнийхийг буюу 15 мянган га-д тариалжээ. Тариалалтын эцсийн дүнг хараахан нэгтгээгүй байгаа ч улсын хэмжээнд тарьсан рапсын хэмжээ 36 мянга га-д хүрчээ. Үүнийг өнгөрсөн оныхтой харьцуулахад даруй 30 гаруй мянган га-гаар илүү байгаа юм.Үнэхээр огцом өсөлт байгаа биз. Энэ байдлыг ажиглаж суугаа газар тариалан мэддэг битгий хэл, муухан гадарладаг хүнд ч эрчимтэй нэмэгдэж буй тосны ургамлын тариалангийн эцсийн дүнд юу болох бол оо гэсэн бодол төрөхөөр.

Рапсыг хоёр жилийн өмнөөс анх хятадууд манай газар тариалангийн гол бүс нутаг болох Сэлэнгэ, Дархан-Уул аймагт түлхүү тариалж эхэлсэн бол өнгөрсөн жил Булган, Хэнтий рүү хүрээгээ тэлсэн. Энэ жил хаа сайгүй, хятад монголгүй тариалах болж. Газар тариалангаас тосны ургамал л ашигтай байна гэсэн сургаар мөнгө ихтэй цөөнгүй монгол хүн ахиухан талбайд рапс тариалсан сураг дуулдана лээ. Тариа, ногоогоор амь зуулгаа залгуулдаг аж ахуй эрхлэгчдээс огт өөр шинэ сонирхогч олноороо орж ирж байж л дээрх талбайн огцом өсөлт мэдрэгдэнэ шүү дээ.

Зөвхөн үрийнх нь ургац гэхэд л нэг га-гаас 8-10 центнер. Ногоон массаар нь буюу иш, навчтай нь авч үзэх юм бол га-гийн ургац нь усалгаагүй нөхцөлд 40-50 центнерт хүрдэг уг таримлаас манайхан арвин ургац авах нь мэдээж. Тэгээд ч нэг га-д орох үрийн норм нь улаан буудайтай харьцуулшгүй бага учраас өртөг хямдтай, арвин ургацтайг нь бодож монголчууд хошуураад буй. Арчилгаа тордолгоо ч бараг шаардагддаггүй гэсэн. Дээр нь хураасан ургацын зах зээл нь бэлэн. Хятадууд өнгөрсөн онд нэг тонн рапсыг 300 гаруй мянган төгрөгөөр худалдан авч байв. Гэтэл нэг тонн улаан буудай 200-230 мянган төгрөгийн л үнэтэй шүү дээ.

Улаан буудайнаас өөр тарималгүй шахам манай улсын хувьд тосны ургамлыг ийнхүү тариалж байгаа нь сайн хэрэг. Гэхдээ Монголын газрын хөрснөө ургасан рапсыг манайхан хэрхэн ашиглаж байна вэ гэдэг дээр бодож үзэх асуудал байна. Рапс хөрсөнд азот хуримтлуулдаг буурцагт ургамлын төрөлд багтдаг ч гэлээ га-гийн ургац өндөр учраас хөрсний үржил шимийг дээд зэргээр ашигладаг байна. Нэг үгээр хэлбэл, хөрсний үржил шимийг ховх сордог гэсэн үг.

Тиймээс нэгэнт элэгдэж муудаж байгаа манай хөрсөнд их хэмжээгээр тариалах нь тийм ч таатай зүйл биш гэдгийг газар тариалангийнхан онцлон тэмдэглэдэг юм билээ. Зарим албаны мэргэжилтэн тосны ургамал хөрсөнд нэг их гэмтэй зүйл байхгүй. Харин сэлгээнд хэрэглэхэд тохиромжтой гэж тайлбарлах нь ч бий. Нэгэнт богино хугацаанд хэдэн төгрөгтэй болох зорилго агуулагчид тус таримал руу хошуураад байгаа болохоор нэг хэсэг иргэдийн орлого нэмэгдвэл сайн л биз гэдэг утгаар албаныхан хандаж байж болох юм. Нөгөө талаас энд хэн нь юугаа тариалах нь аж ахуй эрхэлж буй хувь хүний мэдэх асуудал учраас зах зээл нь бэлэн, борлуулалтын үнэ харьцангуй өндөртэй таримлыг тариалж байгаа монголчуудыг буруутгах аргагүй.

Гэхдээ монголчууд урд хөршийн ургамлын тосны түүхий эдийг их хэмжээгээр бэлтгэн нийлүүлж хөрсөө сүйдлэх хэрэг байна уу гэдгийг хаа хаанаа бодох цаг болжээ. Өнөөдөр манай тариаланчдын нэг хэсэг нь рапс тариалж, мөнгө олж амьдралаа дээшлүүлж байгаа ч олонх нь тосны ургамал хөрсийг их хэмжээгээр бохирдуулж байгаа учраас талбайг цаашид нэмэгдүүлэхгүй байх арга хэмжээ аваасай гэж санаа зовинон суудгаа Ерөнхий сайдыг энэ жил хаврын тариалалтын явцтай танилцах үеэр илэрхийлж байсан.

Уг нь рапсыг таримлын сэлгээ болгож ашиглаж болох ч одоогоор манайд түүнийг хураах зориулалтын техник, технологи байхгүй учраас нийт ургацын 20 хувь нь газрын хөрсөнд үлддэг байна. Нэгэнт рапс тариалсан хөрс 4-5 жилд цэвэрлэгддэггүй учраас тэжээлийн ургамлаас өөр таримал тарьж болдоггүй аж. Хятадууд зөвхөн үрийг нь авч байгаа бөгөөд иш, үндэс зэргийг нь малын тэжээлийн зориулалтаар ашиглаж болох ч манайхан түүнийг төдийлөн хэрэглэж чадахгүй байна. Монгол хөрсний үржил шимтэй бүхнээр тэжээгдэн ургасан тосны ургамал зуун хувь урд хөрш рүү гардаг. Өнгөрсөн жил 10 гаруй мянган тонн ургац хурааж байсан бол энэ жил талбайн хэмжээ нь 2-3 дахин нэмэгдсэн болохоор урагшаа гарах ургац бүр арвин байх нь мэдээж.

Гэхдээ энэ жил тосны ургамал тариалсан хүмүүс бага зэргийн азгүйтэж магадгүй гэсэн яриа байгааг дуулгая. Учир нь Монголын тосны ургамлын талбай хэд дахин нэмэгдсэн болохоор зах зээлийн үнийг тогтоож авдаг хятадууд өмнөх жилийнхээс харьцангуй хямд үнэ хэлж магадгүй гэсэн болгоомжлол учир мэдэх хүмүүст хэдийнэ төржээ. Нэгэнт монголчууд хошуурч, их хэмжээгээр тариалсан болохоор хятадууд худалдаж авах үнээ навс унагахгүй гэсэн баталгаа байхгүй. Мэргэжилтнүүд урд хөршийнхний манайхаас рапсыг өндөр үнээр худалдаж авч буй учрыг сайн ойлгохгүй л сууна.

Учир нь нэг тонн рапсаас 300 орчим кг тос гардаг байна. Гэтэл нэг кг ургамлын тос манай зах зээлд 1350-1450 төгрөгийн үнэтэй. Түүнчлэн рапсын дэлхийн зах зээлийн үнэ 160 ам. доллар. Эндээс харахад рапс дэлхийн зах зээлд өндөр үнэтэй, эрэлт нийлүүлэлт сайтай чухал таримлын тоонд ордоггүй бололтой. Хятадууд л Монголын үржил шимт хөрсийг уг тарималд дайчлах ухааныг сүвэгчилж, монголчуудыг урвуулж амжсан хэрэг.

Рапс гэж ямар таримал байдаг юм бол оо гэж Та бодож байж болох. Энэ бол тосны ургамлын нэгэн төрөл. Бахим хэрнээ өндөөр ногоон иш, нимгэхэн шар өнгийн цэцгээрээ бусад таримлаас ялгаатай.
Манай тариаланчдын хувьд рапс нь цоо шинэ таримал огт биш.1980-аад оны үед манай улс их хэмжээгээр тариалж байсан ч борлуулалтгүй учраас улсын нөөцөд мал, амьтны тэжээлийн зориулалтаар удаан хугацаанд хадгалж, үлдэгдлийг нь зах зээлийн үед Монголд бий болсон тосны жижиг үйлдвэрүүд тээрэмдэж, дуусгахын түүс болж байсан түүх бий.

2004 оноос хятадууд рапсын үр, мэргэжилтнээ Монголд авчирч, тариалж эхэлсэн. Эхэндээ хавар суулгасан үрээ боловсорч гүйцтэл нь хүлээж байгаад, намар арвин гэгч ургац аваад буцдаг байв. Талбай ашигласны түрээс болгож ургац хураах үеэр монголчуудад хэдэн төгрөг атгуулна. Түүнчлэн ургацаа хүлээн Монголд хаваржиж, зусаж байгаа хятадуудаас аливаад суралцахдаа амархан монголчууд рапс тариалах технологийг нь мэдэж авна биз дээ. Ингээд хятадууд Монголын эрүүл үржил шимт хөрсөнд тосны ургамал тариалахаар жил бүрийн хавар манайхыг зорих шаардлагагүй болж, харин намар ахиухан мөнгөтэй ирж, монголчуудын тарьсан рапсыг харьцангуй өндөр үнээр худалдаж авдаг болсон байна.

Монголд ургамлын тосны тав, зургаан ч жижиг үйлдвэр байдаг ч тэд дотооддоо түүхий эдээ худалдан авч чаддаггүй. Нэг үгээр хэлбэл, Монголын ноос, ноолуурын үйлдвэрүүдийн түүхий эдээ базааж чаддаггүй эмгэнэлт хувь заяатай агаар нэг дүр төрх энд харагдаад буй юм. Мөн захиалагч, тариаланчдын дунд хавар рапсын үр зардаг, намар ургацыг нь урагшаа гаргадаг ченжүүд хэдийнэ бий болжээ.

Тосны ургамал ахиу тариалах нь хөрсөнд халтай учраас хөдөө аж ахуйн хөгжлийн бодлого тодорхойлогчид 2020 он хүртэлх газар тариаланг хөгжүүлэх стратеги төлөвлөгөөнд рапс буюу тосны ургамлыг тусгаагүй байна.
Монгол орныг рапсын талбай болгож, хөрсөө сүйдэлчихгүйн тулд өнөөдрийн хурдтай өргөжин тэлж буй энэ төрлийн тариалалтад анхаарал хандуулахгүй бол мөдхөн рапс руу хошуурсны гай гарах вий.

Read more...